Ageizm – dyskryminacja ze względu na wiek

Categories Polityka Senioralna, SpołeczeństwoPosted on

Podział społeczeństwa ze względu na wiek wydaje się uzasadniony dla celów badawczych, gospodarczych i komercyjnych. Jednak infantylne czy wręcz dyskryminacyjne podejście do grup osób zaledwie po 50. roku życia zdaje się być problemem społecznie akceptowalnym, acz niepokojącym.

Autorka: Bożena Sowarska-Wyszyńska

Kiedy nadchodzi starość?

Światowa Organizacja Zdrowia przyjmuje za początek starości sześćdziesiąty rok życia, przy czym kategoryzuje ją w zależności od wieku na:

  • starość wczesną (od 60. do 74. roku życia),
  • starość późną (od 75. do 89. roku życia) oraz
  • bardzo późną (długowieczność) powyżej 90. roku życia.

Za podstawowe cechy starości uznaje się znaczny spadek zdolności adaptacyjnych człowieka, zarówno w wymiarze biologicznym, jak i psychospołecznym, postępujące ograniczenie samodzielności życiowej oraz stopniowe nasilenie zależności od otoczenia.

W „Raporcie na temat osób starszych w Polsce” (2012) Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych[1] podkreślono, że poszczególne fazy życia człowieka mogą występować u różnych osób w różnym czasie, dlatego nie można podawać sztywnych granic wieku kończącego lub zaczynającego poszczególne fazy cyklu życia.

Do połowy XX w. nie prowadzono w zasadzie systematycznych badań nad wiekiem średnim i podeszłym. Obecnie zagadnieniem tym zajmuje się nowa, interdyscyplinarna dziedzina nauki, gerontologia, której zadaniem jest badanie procesu starzenia. Obejmuje ona takie obszary jak: biologię, medycynę, kulturoznawstwo, psychologię i antropologię kulturową.[2] W kraju działa Polskie Towarzystwo Gerontologiczne, skupiające profesjonalistów, którzy non-profit „poświęcają się sprawie poprawy zdrowia i jakości życia oraz niezależności ludzi starszych”.[3]

Czy myślimy o starości?

Każdego pewnie z nas nurtuje pytanie: jak i czy jesteśmy w stanie przygotować siebie i najbliższych do tego nieuniknionego etapu życia? Z badań Centrum Badania Opinii Publicznej wynika, że trzy czwarte dorosłych Polaków (72% badanych) myśli o swojej starości. Owo zainteresowanie wzrasta w sposób naturalny wraz z wiekiem. O tym etapie życia często myśli co 12 respondent w wieku od 18 do 24 lat i prawie co drugi powyżej 55. roku życia.[4] Z przedstawionych badań wynika również, że wpływ na to, czy zastanawiamy się nad naszą starością, ma płeć. Okazuje się bowiem, że częste myślenie o starości deklaruje 38% badanych kobiet i zaledwie 28% mężczyzn. Interesujące wydają się także wyniki badań związanych z samopostrzeganiem siebie, jako osoby „w średnim wieku”. Otóż w grupie wiekowej 65-69 lat ponad połowa ankietowanych postrzega się za osoby starsze, jednak ponad dwie piąte w dalszym ciągu uważa się za osoby w średnim wieku.[5] Również z tego badania wynika, że najczęściej obawiamy się na starość chorób, niedołężności oraz utraty pamięci (73% respondentów). Obok tych obaw, pojawiają się często (u 56% ankietowanych) lęki przed utratą samodzielności, bycia ciężarem dla innych, uzależnienia od pomocy innych. Część osób ogarniają obawy przed problemami związanymi z bytem materialnym, takim jak złe warunki życia, trudności z utrzymaniem się czy z samotnością i utratą osób bliskich (32% badanych). Co siedemnastego respondenta niepokoi fakt, że będzie nikomu niepotrzebny.

Czym jest starzenie?

Starzenie się, jako proces, nie jest homogeniczny. U każdego przebiega nieco inaczej. Jednak pewne jego stadia są nieuchronne i w tym zakresie należy zastanawiać się nad możliwymi sposobami pomocy osobom starszym.

Większość z nas, albo nawet już my sami, spotykamy się z trudnościami z wykonywaniem czynności życia codziennego z powodu starszego wieku. To mogą być proste czynności, związane z samoobsługą, jak umycie zębów, przygotowanie posiłku, zrobienie zakupów czy samodzielne ubranie się aż po załatwianie spraw w banku, urzędzie, na poczcie, skorzystanie z komunikacji miejskiej itp.

Jak wynika z badań CBOS[6], ograniczenia wynikające z wieku nasilają się po ukończeniu 75. roku życia. Wśród ankietowanych w wieku 60-74 lata zgłasza je co siódmy respondent, a w grupie wiekowej 55-59 lat, co dziesiąty. Osobom tym potrzebna jest pomoc w życiu codziennym.

Pomoc dla seniorów?

Okazuje się, że pomoc świadczona osobom starszym pochodzi najczęściej od członków rodziny (73% pomagających), w dalszej kolejności pomagają sąsiedzi i znajomi (21%), przyjaciele (12%) oraz członkowie dalszej rodziny (12% badanych). Pomoc starszym polega najczęściej na robieniu zakupów, pomocy w sprzątaniu, praniu, przygotowywaniu posiłków. Najrzadziej świadczona jest pomoc z utrzymaniem higieny osobistej, ubieraniem oraz wsparciem finansowym. Okazuje się także, że większość osób, które pomagają seniorom robi to bezpłatnie (96% ankietowanych). Deficytowym obszarem pomocy osobom starszym jest niedostateczna pomoc w załatwianiu różnych spraw, np. w banku, w urzędzie, u lekarza. Jednak generalnie, świadczenie pomocy osobom starszym w większości pochodzi od rodziny i, co ciekawe, zdaniem większości opiekunów, świadczenie tej pomocy nie sprawia opiekunom kłopotów.

Senior wykluczony cyfrowo

Mając ogólny pogląd na proces starzenia i jego fazy, można uznać, że jest to proces dość długi. Jak zatem wygląda ten etap życia w społecznej przestrzeni? Jak społeczeństwo widzi seniorów? Czy senior, to osoba, która jest symbolem doświadczenia, z którego warto czerpać, symbolem mądrości życiowej i/lub zawodowej, czy raczej nazbyt powolna istota, która przeszkadza i powinna już zrobić miejsce kolejnemu pokoleniu?

Przyspieszający proces cywilizacyjny, a szczególnie technologiczny bez skrupułów wyrzuca za burtę codzienności osoby nienadążające za rozwojem, za błyskawicznymi i częstymi zmianami, w czasie, kiedy zmieniają się warunki, realia życia, znane dotąd sposoby rozpoznawania rzeczywistości. Szczególnie u nas w kraju, gdzie nastąpiła zmiana systemu politycznego, gospodarczego, gdzie wręcz eksplodowała turystyka zagraniczna i poznawanie świata, a tym samym pojawiły się nowe obyczaje, zachowania, wzory społeczne.

Jak zatem osoby starsze, które nie nadążają za tym ogromem zmian mają możliwość przystosowania się? Szczególnie widoczne i bolesne jest wykluczenie cyfrowe w środowiskach nawet osób 50 plus. Prowadzę od dwóch lat lokalnego bloga kobietapro50plus.wordpress.com o i dla kobiet po 50. roku życia. Praktyka wykazała jednak, że większość koleżanek nie czyta go, bo… nie umie korzystać z sieci internetowej czy nawet poczty elektronicznej, a niektóre wręcz odmawiają możliwości nauczenia się obsługi internetu. Jako administratora bloga dziwiła mnie niska oglądalność strony, zwłaszcza że zainteresowanie aktywnościami grupy było w realu wielokrotnie wyższe, niż oglądalność relacji o nich. Po wielu rozmowach okazywało się, że przyczyna leży w nieznajomości obsługi komputera przez zaledwie 50-letnie kobiety (!). Warto chyba w tym miejscu upomnieć się o program, który likwidowałby zakres wykluczenia cyfrowego w całym kraju. Dobrymi przykładami są nieodpłatne kursy komputerowe dla osób starszych, prowadzone przy miejskich bibliotekach. Z żalem należy skonstatować, że jest ich zdecydowanie za mało, że są organizowane za rzadko oraz że informacja o nich nie zawsze dociera do potencjalnie zainteresowanych osób (np. informacja o takim kursie upubliczniana jest w… sieci). Jest to oczywisty element dyskryminacji ze względu na wiek. Sprawę należałoby załatwić systemowo przy odpowiednim wsparciu finansowym i logistycznym ze strony państwa. Trudno nie zauważyć, że wykluczenie cyfrowe bardzo często staje się bezpośrednią przyczyną wykorzystywania osób starszych przez różnej maści oszustów. Z drugiej strony, potrzebne jest też wsparcie psychologa osób, który w niektórych przypadkach przełamałby nieuzasadnione lęki i obawy osoby starszej przed zapoznaniem się z obsługą nowych mediów.

Ageizm w społeczeństwie

Jakie jest więc samopostrzeganie starszych osób w społeczeństwie? Czy doświadczają na sobie ageizmu? Czy to jest społecznie dostrzegalne? Interesujące w tym zakresie wydają się badania CBOS[7], które badają fakt społecznej dyskryminacji osób starszych, szczególnie w miejscach publicznych. Aż 32% osób ankietowanych zetknęło się  z tym zjawiskiem. Obszar dyskryminacji obejmuje także placówki służby zdrowia (21% respondentów), a 12% biorących udział w badaniach spotkało się ze złym traktowaniem osób starszych w urzędach i bankach. Niewiele mniej, bo aż 11% respondentów deklaruje istnienie takich sytuacji w swojej rodzinie. Okazuje się ponadto, że osoby młode i w średnim wieku częściej dostrzegają istnienie ageizmu, niż sami seniorzy. Z kolei częstotliwość występowania zjawiska ageizmu w rodzinie, najczęściej w postaci gorszego traktowania seniora, wiąże się ze statusem materialnym. Najczęściej mówiły o tym zjawisku osoby znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej.

Jak podają autorzy wymienionych badań: na złe lub gorsze traktowanie narażeni są w głównej mierze osoby starsze źle oceniające swój stan zdrowia, chorzy, niepełnosprawni i najstarsi. Istotnym czynnikiem wpływającym na postrzeganie dyskryminacji seniorów jest miejsce zamieszkania. W większych skupiskach miejskich poziom dyskryminacji osób starszych ze względu na wiek jest zdecydowanie większy, niż w małych miejscowościach.

Z pewnością zjawiska dyskryminacji ze względu na wiek jeszcze inaczej postrzegane jest w domach opieki, w których najczęściej przebywają osoby wymagające całodobowej opieki, z chorobami otępiennymi czy niepełnosprawne fizycznie lub całkiem leżące. Spotyka się nadużycia w tym obszarze, polegające na fizycznej przemocy wobec bezbronnych starszych osób. Z moich osobistych obserwacji wynika, że normą jest traktowanie mieszkańców takich domów, jak niepełnosprawnych umysłowo, co przejawia się m.in. infantylnym językiem, zwracaniem się per „ty”, często przeklinaniem. Są to dla – najczęściej przepracowanego, słabo opłacanego i zbyt niewystarczającego liczbowo – personelu domów opieki istoty, które trzeba nakarmić, dać leki, umyć. Dostęp do zalecanej przez fachowców terapii zajęciowej zaczyna się grubo po 3500 złotych za miesiąc w pokoju trzyosobowym. To także ogromne pole do działania.

Wielopłaszczyznowość ageizmu bierze się ze zbyt szerokiej definicji osób starszych. To niejednorodna, olbrzymia część społeczeństwa, jak dotąd, nie do końca zdefiniowana i dostatecznie dostrzegana zarówno przez gospodarkę, jak i inne dziedziny, no może z wyjątkiem kultury i oświaty. Tu już się dzieje całkiem sporo, np. fundacje, domy seniora, uniwersytety trzeciego wieku, czy w zakresie samorządu terytorialnego (rady seniorów). Potrzeby, ich zakres dla tej ogromnej grupy społecznej jest niehomogeniczny. To tak, jakby młode osoby klasyfikować jako jedność. A przecież każdy człowiek dojrzewa, rozwija się i starzeje w różnym czasie, inne są u każdego zdolności, pokłady intelektualne, zdobyty zawód i jego miejsce w społeczeństwie i rodzinie (dzieci, wnuki, małżonkowie lub ich brak). Nałożenie na tę różnorodność jednego wyznacznika pod nazwą „senior” wydaje się znacznie zawężać spojrzenie na tematykę srebrnego pokolenia. Dlatego konieczne jest stałe upominanie się o prawa do godności także w wieku podeszłym i w starości.

 

O autorce
Bożena Sowarska-Wyszyńska jest z wykształcenia politologiem (doktorat z mediów polonijnych), ukończyła Wydział Prawa i Administracji oraz Podyplomowe Studia Dziennikarstwa na UW. Pisze zawodowo oraz hobbystycznie – prowadzi bloga http://kobietapro50plus.wordpress.com/. Należy do klubu Prokobiet50plus, gdzie styka się z grupą niezwykłych, aktywynych i przedsiębiorczych kobiet.


[1] https://www.google.com/search?q=raport+na+temat+sytuacji+os%C3%B3b+starszych+w+polsce+&ie=utf-8&oe=utf-8&client=firefox-b-ab, dostęp: lipiec 2018 r.

[2] https://pl. Wikipedia.org/Wiki/Gerontologia, dostęp: lipiec 2018 r.

[3] www.Gerontologia.org.pl, dostęp: lipiec 2018 r.

[4] https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_094_12.PDF, Czy osoby starsze są w naszym społeczeństwie 016dyskryminowane?, Komunikat z badań Nr 164/29, Warszawa, listopad 2016 str. 1-2; dostęp: lipiec 2018 r.

[5] J.w. str. 5, dostęp: lipiec 2018 r

[6] https:/www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_083_12.PDF Społeczna solidarność z osobami starszymi wiekiem, Komunikat z badań BS/83/2012, Warszawa, czerwiec 2012, str. 3 i nast., dostęp: lipiec 2018 r

[7] https://docplayer.pl/57939414-Komunikatzbadan-czy-osoby-starsze-sa-w-naszym-spoleczenstwie-dyskryminowane-nr-164-2016-issn.html, Czy osoby starsze są w naszym społeczeństwie dyskryminowane? Komunikat z badań Nr 164/2016, Warszawa, listopad 2016, dostęp: lipiec 2018 r.

Komentarze

ZAPISZ SIĘ NA NEWSLETTER!

FreshMail.pl